Skarga nadzwyczajna

Bez kategorii

3 kwietnia 2018 r. weszła w życie ustawa z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym. Ustawodawca na skutek prezydenckiej inicjatywy, zdecydował się na wprowadzenie do systemu prawnego nieznanej dotąd instytucji skargi nadzwyczajnej, przy jednoczesnym zapewnieniu udziału czynnika społecznego w ich rozstrzyganiu poprzez udział ławników w składzie orzekającym. Projektowane zmiany zostały negatywnie zaopiniowane przez organy samorządu zawodowego zarówno radców prawnych jak i adwokatów oraz środowiska sędziowskie, ponieważ w ich ocenie obecnie funkcjonujący system kontroli instancyjnej w wystarczającym stopniu chroni konstytucyjne prawa i wolności obywateli.

Niepewne prawo

Punktem wyjścia dla projektodawcy były przyjęcie, że stabilność prawomocnych orzeczeń sądowych nie jest wartością tak ważną, by bronić jej za wszelką cenę. Trudno zgodzić się z tym stwierdzeniem. Każdy obywatel ma prawo oczekiwać, że prawomocne rozstrzygnięcie sądu w sposób ostateczny kończy sądową sprawę. Takie rozwiązanie w sposób zasadniczy wpływa na pewność co do jego sytuacji prawnej. Wejście w życie przepisów o skardze nadzwyczajnej istotnie tą pewność ogranicza. Skargę nadzwyczajną wnosi się w terminie 5 lat od dnia uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia, a jeżeli od orzeczenia została wniesiona kasacja albo skarga kasacyjna – w terminie roku od dnia ich rozpoznania. Jeżeli od uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia upłynęło 5 lat, a orzeczenie wywołało nieodwracalne skutki prawne lub przemawiają za tym zasady lub wolności i prawa człowieka i obywatela określone w Konstytucji, Sąd Najwyższy może ograniczyć się do stwierdzenia wydania zaskarżonego orzeczenia z naruszeniem prawa oraz wskazania okoliczności, z powodu których wydał takie rozstrzygnięcie. Zgodnie z przepisami przejściowymi w okresie 3 lat od dnia wejścia w życie ustawy skarga nadzwyczajna może być wniesiona od prawomocnych orzeczeń kończących postępowanie w sprawach, które uprawomocniły się po dniu 17 października 1997 r. Jeżeli od uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia upłynęło 5 lat,
a orzeczenie wywołało nieodwracalne skutki prawne lub przemawiają za tym zasady lub wolności  i prawa człowieka i obywatela określone w Konstytucji, Sąd Najwyższy może ograniczyć się do stwierdzenia wydania zaskarżonego orzeczenia z naruszeniem prawa oraz wskazania okoliczności,  z powodu których wydał takie rozstrzygnięcie.

Od każdego orzeczenia

Skarga nadzwyczajna może być wniesiona od każdego prawomocnego orzeczenia sądu powszechnego lub sądu wojskowego kończącego postępowanie w sprawie. Przesłankami uzasadniającymi wniesienie skargi nadzwyczajnej jest konieczność zapewnienia praworządności
i sprawiedliwości społecznej i gdy orzeczenie narusza zasady lub wolności i prawa człowieka i obywatela określone w Konstytucji, w sposób rażący narusza prawo przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie lub zachodzi oczywista sprzeczność istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego a orzeczenie nie może być uchylone lub zmienione  w trybie innych nadzwyczajnych środków zaskarżenia. Skargi nadzwyczajnej nie można oprzeć na zarzutach, które były przedmiotem rozpoznawania skargi kasacyjnej lub kasacji przyjętej do rozpoznania przez Sąd Najwyższy.

Podmioty uprawnione

Podmiotami uprawnionymi do wniesienia skargi nadzwyczajnej są obecnie Prokurator Generalny, Rzecznik Praw Obywatelskich oraz, w zakresie swojej właściwości, Prezes Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej, Rzecznik Praw Dziecka, Rzecznik Praw Pacjenta, Przewodniczący Komisji Nadzoru Finansowego, Rzecznik Finansowy i Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów.

Tylko raz

Skarga może być wniesiona tylko raz od danego orzeczenia. Nie każde jednak orzeczenie może być wzruszone w drodze skargi nadzwyczajnej. Skarga nadzwyczajna nie jest dopuszczalna od wyroku ustalającego nieistnienie małżeństwa, orzekającego unieważnienie małżeństwa albo rozwód, jeżeli choćby jedna ze stron po uprawomocnieniu się takiego orzeczenia zawarła związek małżeński, oraz od postanowienia o przysposobieniu, a także nie jest dopuszczalna w sprawach o wykroczenia i wykroczenia skarbowe.

Skutki uwzględnienia

W przypadku uwzględnienia skargi nadzwyczajnej, Sąd Najwyższy uchyla zaskarżone orzeczenie w całości lub w części i stosownie do wyników rozprawy orzeka co do istoty sprawy albo przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania właściwemu sądowi, w razie potrzeby uchylając także orzeczenie sądu pierwszej instancji, albo umarza postępowanie. Sąd Najwyższy oddala skargę nadzwyczajną, jeżeli stwierdzi brak podstawy do uchylenia zaskarżonego orzeczenia. W toku rozpatrywania skargi nadzwyczajnej Sąd Najwyższy może się zwrócić z pytanie prawnym do Trybunału Konstytucyjnego, a także zawiesić toczące się postępowanie do czasu zakończenia postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym. Należy również dodać, że Sąd Najwyższy może żądać sporządzenia uzasadnienia, jeśli zaskarżone orzeczenie go nie zawiera, co biorąc pod uwagę możliwość wzruszenia orzeczeń sprzed 20 lat budzi bardzo poważne zastrzeżenia.

Ławnicy bez kompetencji?

W składzie rozpoznającym skargę nadzwyczajną uczestniczą ławnicy Sądu Najwyższego. Wobec osób, które mogą zostać powołane do pełnienia tej niezwykle odpowiedzialnej funkcji nie stawia się żadnych szczególnych wymagań, wystarczającym jest posiadanie wykształcenia co najmniej średniego. Ławnik Sądu Najwyższego nie musi posiadać nawet podstawowej wiedzy prawniczej, co budzi zasadnicze wątpliwości z uwagi na skomplikowany charakter prawny spraw rozstrzyganych przed Sądem Najwyższym. Trudno sobie wyobrazić, aby obligatoryjne szkolenie ze skargi nadzwyczajnej uposażyło ławników w wiedzę niezbędną do właściwej oceny stanu prawnego i wykładni przepisów prawa.

Podsumowując należy podzielić pogląd wyrażony przez Ośrodek Badań, Studiów i Legislacji Krajowej Rady Radców Prawnych, który uznaje skargę nadzwyczajną za pozostającą w sprzeczności z konstytucyjną zasadą stabilności orzeczeń sądowych, zasadą państwa prawnego, zasadą ochrony zaufania do państwa oraz prawa do rozstrzygania sprawy sądowej w rozsądnym czasie [1].

[1] Opinia Ośrodka Badań, Studiów i Legislacji KRRP z dnia 12 listopada 2017r. w przedmiocie skargi nadzwyczajnej przewidzianej w prezydenckim projekcie  ustawy o Sądzie Najwyższym, http://obsil.pl/wp-content/uploads/2017/11/Opinia-z-12.11.2017-r.-skarga-nadzywczajna.pdf